Análisis estilístico y léxico del latín de Dante Alighieri
(Aprenda el latín con el profesor Dante)
Aunque Dante no se destacó
tanto con sus habilidades en lengua latina, todavía resulta muy interesante y
aprovechoso leer su De Vulgari Eloquentia
en su latín original, orgánico y corrompido a la vez. Me sirvió la nueva
edición (2018) de Cátedra, (Letras Universales), Raffaele Pinto traductor,
corrección de María
de las Nieves Muñiz Muñiz. En esta obra de Dante, declara que ya era tiempo
escribir en italiano, y no en latín. Y para realizar este emprendimiento,
necesitaba una variedad «ilustre» de italiano, y va analizando los varios
dilectos e idiomas itálicos del país. En fin, todavía hay muchos trucos por
aprender del maestro, y espero que les resulte estimulante este pequeño
glosario, con traducciones al castellano. Vale.
Léxico
general
abmotim[que]. adv. separados y lejos. En IX, 10: «Necesse est ut
disiunctim abmotimque morantibus varie
varietur». “es necesario que, para los que viven separados y lejos, se
transforme de modo diverso”.
advena, advene.
extranjero.
allubescens [adlubescens].
con gusto, gratamente.
ammicterent [ammicto
*]. ¿derivado de amictus [cubierto, velado]? Lib I, XIII, 6: «quod si per
oblivionem Ianuenses ammicterent z
licteram, vel mutire totaliter eos, vel novam reparare oporteret loquelam». Que si por un
olvido los genoveses perdieran la letra z, deberían enmudecer por completo, o
bien reconstruirse una nueva lengua.
aporior, aporiare[1].
esforzarse.
ascisco, asciscere.
recibir, atribuir, arrogar. Lib II, X, 5: «et considera cuius rei causa largum
arbitrium usus sibi asciverit». Y considera
la causa por la que se les had dado tanta libertad.
assuefiunt [assuēfaciō].
aprender, acostumbrarse.
astripetus, astripetam.
?
astructum [astruo]. construir,
acumular, demostrar. Lib II, VI, 1: «ut superius est astructum». Tal como demostré arriba.
aurentium, aurientes[2]. haurientes.
avietum[3]
(avieo). autorizado, establecido, deducido. Lib. II I: «Sed quia ipsum
prosaycantes ab avientibus magis accipiunt, et quia quod avietum est prosaycantibus permanere videtur exemplar, et no e
converso». Pero, ya que los prosistas, en la mayoría de los casos, reciben de los
poetas, y lo que los poetas establecen permanece como modelo ejemplar para los
prosistas, y no viceversa[4].
balteatus. vestido con
el bálteo, cinturón militar que se usaba antiguamente. Lib II, I, 9: « Et ubi dicitur quod quilibet suos versus exornare
debet in quantum potest, verum esse testamur; sed nec bovem epiphiatum, nec
balteatum suem dicemus ornatum, ymo potius deturpatum ridemus illum». Y donde se dice que todos deben ornar sus
versos lo más posible, lo confirmo; pero no por ello admitiremos que un buey se
adorne como un caballo, o que un puerco se engalane, antes bien nos reíamos de
tales torpezas.
callide. adv. con
atención, con esmero, diligentemente. Lib II, II, 7: «Sed disserendum est, que
maxima sint. Et primo in eo quod est utile: in quo, si callide consideremus intentum omnium querentium utilitatem, nil
aliud quam salutem inveniemus». Conviene
pues definir ahora los temas que son de la importancia máxima. Y antes que
nada, respecto a lo útil: si consideramos con atención el objetivo de todos los
que buscan lo útil, descubrimos que no es otra cosa que la salud.
celitus. adv. del
cielo, de lo alto del cielo.
compages. f. conjunto. Lib II,
IX, 3: «Per quod patet quod ipsa de qua loquimur erit congremiatio sive compages omnium eorum que cantio sumit
ab arte». Por
ello es evidente que aquello de lo que estamos hablando será el regazo incluyente,
u orgánico conjunto, de todo lo que la técnica compositiva proporciona a la
canción.
conicio. adivinar,
creer, suponer. VII, 8: «sicut conicio». según
creo, a mi parecer.
cribellum. tamiz, criba, [tb. cribar].
cubo, cubare.
reclinarse, dormir, yacer, estar enfermo.
diffinientia[5]. f. definición. Lib II, X, 1: «nunc
diffinientia suam diffiniens sub compendio ventilemus».
divarico. difundir,
distribuir, distinguir.
dolatus. alisado. Lib,
II, VII, 5: «dolata quasi». Casi
alisados.
epiphiatus (derivado de
ἵππος “caballo”, y el sufijo -atus). equino, encaballado.
Lib II, I, 9:«sed nec bovem epiphiatum,
nec balteatum suem dicemus ornatum, immo potius deturpatum ridemus illum». Pero no por ello admitiremos que un buey se
adorne como un caballo, o que un puerco se engalane, antes bien nos reíamos de
tales torpezas.
ergasterium. fábrica, usina.
erunco. arrancar, extirpar. Lib I, XI, 5: «Post quos Mediolanenses atque
Pergameos eorumque finitimos eruncemus, in quorum etiam improperium quendam
cecinesse recolimus». Después de estos, extirpamos a los milaneses, a los
bergamascos y a sus vecinos, contra los cuales recuerdo que alguien hizo una
canción que empieza:.
existat [existo]. cult.
fuera, ser.
expresse [aut expressi]. haber plasmado, exprimido.
fascio. atar. Lib II,
VIII, 1: «Preparatis fustibus torquibusque ad fascem, nunc fasciandi tempus
incumbit». Preparados ya los arbustos y
las cuerdas por el haz, es tiempo de atarlo.
figurate. adv. figurativamente,
de manera figurada.
foret (sum). esset,
sería.
fortassis[6].
tal vez, quizás.
frutex. matorral.
fulcio. apoyar, tener
respaldo de, disponer de. en Lib. I, IX,9 : «cum inquirere intendamus de hiis
in quibus nullius autoritate fulcimur». “puesto
que intento inquirir de estas [cuestiones] in las cuales no me dispongo de
ninguna autoridad”.
grandines [grando]. granizos, granizo.
gremium. regazo.
grossitie [grossitia][7]. f. pesadez.
grundo, grundare[8]. (Derivado del latín grunda, y el verbo it. grondare,
“verter”). verter, canalizar.
hucúsque. adv. hasta aquel
momento, hasta entonces.
indiguisse [indigeo]. necesitar, desear.
ingremio. acoger. Lib II, IX, 2: « Nam, quemadmodum cantio est gremium totius sententie,
sic stantia totam artem ingremiat;».
En
efecto, del mismo modo que la canción es el regazo que acoge todo el contenido
conceptual, así la estancia acoge dentro de sí toda la técnica poética.
inscius. ignorante, no
consciente, solo.
irretio. atrapar,
enredar.
mediastinum. ciudadano.
meditullium. Lib I,
XIV, 3: «Hoc Romandiolos omnes habet, et presertim Forlivienses, quorum
civitas, licet novissima sit, meditullium tamen esse videtur totius provincie».
Este idioma lo tienen todos los de
Romaña, y especialmente los de Forlì, cuyo ordenamiento ciudadano, aunque sea
muy reciente, constituye el centro político de la región entera.
membratim. adv. en su
conjunto y partes, parte por parte, pieza por pieza.
meta. f. limítrofe.
necquicquam (tb.
nequiquam). adv. en balde, sin justificación.
nitantur [nitor]. se esfuerzan, esforzarse.
oretenus [ore tenus]. en persona, oralmente. Lib II, XIII, 5: «Sicut fuit
Gottus Mantuanus, qui suas multas et bonas cantiones nobis oretenus intimavit».
Como
Gotto Mantuano, que me recitó oralmente sus muchas y buenas canciones.
pergō. continuar,
proceder.
pervius. despejado,
traversable, penetrable.
pica. f. garza, pega.
póculum. vaso para beber
algo, póculo.
poita⃰[9]. [com]puesta, aplicada. «nihil aliud est quam fictio
rethorica musicaque po[s]ita». [La poesía]
no es otra cosa que una ficción/invención
que está compuesta junto con los preceptos de la retórica y la música.
pr[a]ebere (pr[a]ebeo). demostrar, indicar. Lib II, I: «que quendam
videntur prebere primatum». Lo que parece indicar cierta primacía [de los
poetas].
preterire (pretéreo). desentender, omitir, ignorar, hacer caso omiso
de.
prevaricatio. f.
violación, prevaricación.
prolatio. f. pronunciación.
qualiter. adv. cómo.
reburrus. desgreñado,
despeinado.
reor, reri, ratus.
estimar, juzgar, calcular, pensar.
repedo, repedare.
volver, tornar.
sciscitans [scīscitor].
respondiendo, interrogando. «Evam, cum dyabolo sciscitanti respondit:». “Eva, cuando le respondió al diablo que le interrogaba”.
scutica. f. látigo.
seligo, seligere.
elegir, escoger, encontrar.
sentis. f. zarza, planta de espinas.
singulus (1ª/2ª decl.).
cada. Lib I, VII, 7: «puta cunctis architectoribus una, cunctis saxa
volventibus una, cunctis ea parantibus una; et sic de singulis operantibus accidit». Por ejemplo, una lengua para todos los arquitectos, otra para los que
empujaban las rocas, otra para los que las cuadraban, y así sucesivamente para
cada grupo de trabajadores.
sirma. f. [dal lat. syrma,
gr. σύρμα «strascico»,
der. di σύρω «strascicare»].
– La seconda parte della strofa nella canzone, collegata con la prima parte,
o fronte, da un verso chiamato chiave; è per lo più
divisa in due volte (v. volta1, n. 2 h),
di uguale numero di versi ciascuna. Il termine è stato anche usato per indicare
la seconda parte del sonetto (le due terzine), e la volta della ballata.
stillicidium. fuentes
subterráneas para el agua.
sus, suem. puerco. Lib
II, I, 9: «sed nec bovem epiphiatum, nec balteatum suem dicemus ornatum, immo potius deturpatum ridemus illum». Pero no decimos que sean ornados un buey con
riendas de cabello, ni un puerco blandiendo un bálteo, más bien nos reíamos de aquellas deformaciones.
tanquam. adv. como (en
la manera de).
titubo. dudar, vacilar,
titubear.
tonitruum. trueno.
torquis (gen. torquis).
f. cuerda, collar hecho de metal,
gargantilla.
trulla. f. llana, trulla.
undique. adv. ?
utrinque [tb.
tutrimque]. adv. de todos lados, de un lado a otro.
ymbricia.
¿imbrex, émbrice?
«Trucos» de Dante,
o sea, frases verbales, locuciones, vocabulario particular, conectores,
etc.
“ad exaceranda”. para
colar.
“ad habitum”. en
realidad.
“alia x, alia x”.
algunas x, otras x. Lib. I, VI, 3: «alia congrua est, alia vero incongrua». Algunas son
correctas, otras incorrectas.
“alter alteri”.
uno al otro, recíprocamente.
“alterum alterum”.
uno hacia el otro. («alterum alterum introire») “nadie puede entender al otro”[10].
“the entering of one into another”, “entrar
uno al pensamiento del otro”.
“causa quare”. el
motivo en el que, razón por la cual. Lib I, XV, 4: «Et hec est causa quare Ferrariensium,
Mutinensium, vel Regianorum nullum invenimus poetasse». Este es el
motivo por el que no encuentro a nadie que haya sido poeta entre ferrareses,
modeneses y parmenses.
“celeriter actendentes”. para decirlo más brevemente, digo brevemente.
“e converso.”
vicerversa. . . Lib. II I: «Sed quia ipsum prosaycantes ab avientibus magis
accipiunt, et quia quod avietum est
prosaycantibus permanere videtur exemplar, et no e converso». Pero,
ya que los prosistas, en la mayoría de los casos, reciben de los poetas, y lo
que los poetas establecen permanece como modelo ejemplar para los prosistas, y
no viceversa.
enucleo, enucleare.
explicar, manifestar, enuclear.
“errore confossus”. sumido en el error, sometido por el error. Lib I,
XIV, 6: « Veneti quoque nec sese
investigati vulgaris honore dignantur; et si quis eorum, errore confossus,
vanitaret in hoc, recordetur si unquam dixit: Per le plage di Dio tu no veras».
“fere semper”. casi siempre. Lib
II, XIII, 11: «In versibus quoque fere semper hac lege perfruimur:». En las vueltas
también se observa casi siempre la misma regla:.
“et hinc penitus”.
y de ahí con certeza. and henceforth.
gerundio.
el uso del gerundio, en el latín medieval, ya tenía un matiz de expresar el tiempo
pasado. En II VI, «Et si obiciátur de serpente loquente», lit. y si objetara de la serpiente habladora. Sin
embargo, convendría traducir la oración como, “si me objetara lo de la serpiente que
habló”[11].
“hiis proinde visis”. Visto esto, esto cubierto. Lib. II, II, 9. «Hiis
proinde visis, que canenda sint vulgari altissimo innotescunt». Por todo lo dicho, queda claro cuáles son
las cosas que deben ser tratadas con el vulgar más alto.
hipérbaton[12].
Dante emplea esta figura retórica
con frecuencia, como en I, 5: «nostra est
intentio», es mi intención, o sea,
«est nostra intentio». y como en III, 3: «sensuale quid est», es algo sensual, el orden en un latín
menos culto sería: «est quid sensuale»[13].
Y
en : «Et si dicatur quod pice adhuc
et alie aves locuntur». Id est: «Et si dicatur quod adhuc pice et alie aves
locuntur,». «y si se dijera que todavía hablan
las garzas y otros pájaros,».
“immo potius”.
más bien. Lib II, I, 9: «sed nec bovem epiphiatum, nec balteatum suem dicemus ornatum, immo potius
deturpatum ridemus illum». Pero no
decimos que sean ornados un buey con riendas de cabello, ni un puerco
blandiendo un bálteo, más bien nos
reíamos de aquellas deformaciones.
“inferius instruendum relinquimus”. lo dejamos/dejo para después, lo trataré después. Lib
II, VII, 7: «Quomodo autem pexis yrsuta [sic] huiusmodi sint armonizanda per
metra, inferius instruendum relinquimus ». De
qué manera armonizarse métricamente los vocablos hirsutos con los peinados lo
dejo para después.
“in toto”. en total. Lib II,
XI, 8: «Quandoque pedes a sirmate superantur in toto, ut in illa quam diximus».
A
veces los pies son superados in
toto por la sirma, como en la canción que
escribí.
“in promptu”. sin
duda, a mano, preparado, de antemano.
lítotes.
El empleo de una unidad sintáctica expresada en negativo para plasmar un
positivo acentuado. En lib. II, VI, 7: «Nec
non alios qui sunt usati altissimas prosas», “y otros que han usado la prosa más elevada”. Aquí, emplea «nec non» [lit. “y no no”] para
decir, “y”.
“minime licéret”. no
sería posible. Lib II, IX, 5: «minime liceret». No sería posible.
“multi multis”. lit.
muchos a muchos; “todos recíprocamente”,
“todos a cada uno”.
“nec propter hoc”. no debido a esto.
“ne forte”. si no + subjunt. En Lib. I. IV, 2: «ne forte moriamur». si no [queremos] morir.
“non aliter”. si
no fuera así, no siendo así.
“non nisi”.
sólo, si no.
“ullo modo”.
en modo alguno, en ningún modo.
“per consequens”. por
consiguiente.
”per huiusmodi exempla”. a través de tales ejemplos.
“pre aliis”. mayor que los demás, mayor que todos.
“pre cunctis”
[prae cunctis]. de todos, más que todos los otros.
prelibatus. sobredicho.
pre[-]scio. pre-saber,
saber de antemano.
“primo et ante omnia”. antes de cualquier cosa, first and foremost.
“propter quod”.
por esa razón, por eso, por ese motivo.
“prout [X], prout [X]”. tanto [X] como [X].
“puta”. (de
putare). por ejemplo, verbigracia, considérese.
“quantum ad” +acus. respecto a, en cuanto a. V,2: «Quod idem est quantum
ad Deum», “que es lo mismo respecto a
Dios”.
“quia non aliter”. porque si no fuera así. Lib. II, XI, 13: «quia non
aliter cantus repetitio fieri non potest». Porque si no fuera así, la melodía
no podría repetirse.
“quid ni?”
¿por qué no?
“quandoque x quandoque x”. a veces x, a veces x. Lib. II, XIV, 2: «quandoque
persuasorie, quandoque dissuasorie». a
veces para persuadir, otras para disuadir.
“quilibet de quolibet”. adv. fras. cada
uno.
“quodam modo”. en
cierto modo, de cierta manera.
“quod procul dubio nostro iudicio sic esse
censemus”. Lo que pienso con mi
ingenio sin duda, que pienso sin duda.
“quot quot” [tb.
quotquot]. cuanto, cuantas. Lib. I, VII,
7: «Quot quot autem exercitii varietates tendebant ad opus, tot tot ydiomatibus
tunc genus humanum disiungitur». “Cuantas
eran las variedades del trabajo, tantas fueron las lenguas en las que el género
humano quedó divido”.
“redeuntes igitur ad propositum”. volviendo [entonces] a nuestro propósito, volviendo
al tema principal.
reversio. vean anástrofe.
”sed hoc ulterius elicidandum maneat”. pero hablaré de esto en otro lugar, pero esto permanecerá
por elucidar en otro lugar.
“sub compendio”.
en breve, brevemente. Lib II, X, 1: «nunc diffinientia suam diffiniens sub
compendio ventilemus».
“tot tot”.
tantos, tantas. Lib. I, VII, 7: «Quot quot autem exercitii varietates tendebant
ad opus, tot tot ydiomatibus tunc genus humanum disiungitur». “Cuantas eran las variedades del trabajo,
tantas fueron las lenguas en las que el género humano quedó divido”.
“tum quia… tum quia”. ya sea porque... ya sea porque; puesto que… y puesto
que.
“ut et[15]”. porque.
Apéndice: vocabulario verbal básico de Dante
carare. faltar.
concrepo. corresponder.
Lib
II, XIII, 10: «puta si extreme desinentie trimetri, hoc est prima et ultima,
concrepabunt in primo pede, sic secundi extremas desinentias convenit concrepare;». Por ejemplo, si
las desinencias de un pie de tres versos, o sea la primera o la última, se
corresponden en el primer pie, deben corresponderse también en el segundo.
consto.
distermino.
indigeo. necesitar,
faltar. Lib I, II, 3: «nullo signo locutionis indiguisse videntur». No tenían necesidad de ningún signo
lingüístico.
ingremio. acoger.
reor. juzgar, pensar.
I, IX, 7: «Nec dubitandum reor modo in eo quod diximus “temporum”, sed potius
opinamur tenendum:». No creo que se pueda
poner en duda lo que acabo de decir acerca de “los tiempos”, y que debe ser
reafirmado:.
venor. indagar,
escrutar; cazar. Lib I, VI, 1: «de ydiomate illo venari nos decet quo vir sine matre, vir sine lacte, qui nec
pupillarem etatem nec vidit adultam, creditur usus». Tenemos ahora que indagar cuál fue la lengua que usó el hombre que no
tuvo madre ni fue amamantado, que no poseyó edad pueril ni edad adulta.
Citas seleccionadas
«Quot quot autem
exercitii varietates tendebant ad opus, tot tot ydiomatibus tunc genus humanum
disiungitur; et quanto excellentius exercebant, tanto rudius nunc barbariusque
locuntur». Lib I, VII.
“Cuantas eran las variedades de trabajo, tantas
fueron las lenguas en las que el género humano quedó dividido; y cuanto más
excelente era el trabajo de cada cual, tanto más bárbaro y salvaje fue su modo
de hablar”.
«Quanto longiora
tempora variatio rei ad perpendi requirit, tanto rem illam stabiliorem putamus».
Lib I, IX, 8.
“Cuanto más tiempo se necesita para percibir la
variación de una cosa, tanto más estable nos parece esta cosa”.
«Quare hec tria, salus videlicet, venus et virtus, apparent esse illa
magnalia que sint maxime pertractanda, hoc est ea que maxime sunt ad ista, ut
armorum probitas, amoris accensio et directio voluntatis». Lib
II, II, 7.
Por todo ello, estos tres temas, la salud, el amor y
la virtud, resultan ser los grandes temas que deben ser tratados de la manera
más digna, o más exactamente, aquellas cosas que les conciernen por encima de
todas las demás, es decir el valor de las armas, la pasión de amor y el control
moral de la voluntad.
«et si anseres natura vel desidia sunt, nolint astripetam aquilam
imitari». Lib. II, IV, 11.
Si por naturaleza o por su pereza son patos, no
presumen de imitar al águila, que vuela hacia las estrellas.
«Et circa hoc sciendum
est quod hoc vocabulum per solius artis respectum inventum est, videlicet ut in
quo tota cantionis ars esset contenta, illud diceretur stantia, hoc est mansio
capax, sive receptaculum, totius artis». Lib. II, IX, 2.
A este propósito, conviene saber que la palabra fue inventada
exclusivamente en relación con el arte poético, dando pues a aquello que
compendia el arte de la canción el nombre de «estancia», es decir la vasta
mansión o receptáculo que contiene la totalidad del arte.
[1] «aporiavimus», como está escrita
en el texto, no es la flexión verbal correcta de aporior, sino «aporiatus sumus».
[2] aurientes: haurientes.
[3] es un hápax dentro del cánon
literario dantesco en latín.
[4] Traducción Raffaele Pinto.
[5] vocablo poco común en general.
[6] Dante prefiere emplear esta forma
que la otra, más clásica, «fortasse».
[7] Un vocablo sumamente medieval, no
figura en los textos del latín clásico.
[8] Verbo no presente en la literatura
medieval, así que lo más probable es que Dante latinizó el verbo toscano «grondare», que tiene el significado de “verter”. Es otro ejemplo del latín
brusco de Dante.
[9] error tipográfico muy común en las
ediciones de De Vulgari Eloquentia. Léanse, «posita», puesta. Si no es error
tipográfico, puede devenir de un verbo dudoso «poire», derivado del griego
«poesis» un verbo capaz activo en el romance culto del tiempo de Dante, o
acuñado por él mismo. Siguiendo el principio de parsimonia, parece más
coherente la lectura «posita».
[10] Traducción de Raffaele Pinto,
corrección, María de las Nieves Muñiz Muñiz, De Vulgari Eloquentia [Sobre la
elocuencia en lengua vulgar], Cátedra, 2018.
[11] ídem.
[12] La definición de hipérbaton de
Quintiliano en sus «Institutionae» es así: «Verum id cum in duobus verbis fit,
anastrophe dicitur, reversio quaedam, qualia sunt vulgo «mecum», «secum», apud
oratores et historicos «quibus de rebus». At cum
decoris gratia traicitur longius verbum, proprie hyperbati tenet nomen:
«animadverti, iudices, omnem accusatoris orationem in duas divisam esse
partis». Nam «in duas partis divisam esse» rectum erat, sed durum et incomptum».
[En rigor, cuando se
hace una inversión [del orden] de dos palabras, se llama anástrofe, como en las
voces frecuentemente usadas «mecum» (conmigo), «secum» (consigo) o según el uso
de los oradores e historiadores, cuando dicen «quibus de rebus» . Y cuando,
para que haya gracia, se saca una palabra de su posición habitual, propiamente
dicho tiene el nombre de hipérbaton, por
ejemplo: «animadverti, iudices, omnem accusatoris orationem in duas divisam esse partis» (nótense, jueces, que fue dividida en dos partes toda la
oración del acusador). Pues decir «in duas partis divisam esse» (que fue
dividida en dos partes) fue correcto, pero duro y poco refinado].
[13] esta frase también podría
calificarse como un ejemplo de anástrofe o «reversio», es decir, la inversión
total de los elementos sintácticos.
[14] La ortografía notablemente
corrompida de esta palabra latina, escrita con una i griega, fue
lamentablemente en boga durante el tiempo de Dante, ya que aparece tal cual en
varios otros textos más o menos coetáneos a Dante, como en los escritos de
Roger Bacon.
[15] la adición de «et» es un pleonasmo/polisíndeton,
es decir, no tiene significación de “y”, pero sí, modifica el significado de
“ut”; ya no significa “para que”, sino “porque”.




